Bệnh gan nhiễm mỡ từ lâu đã được công nhận là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ra bệnh gan mạn tính trên toàn thế giới. Tuy nhiên, sự hiểu biết về cơ chế bệnh sinh và cách tiếp cận lâm sàng đã có những bước tiến khổng lồ trong hai năm qua. Một trong những thay đổi quan trọng nhất là việc chuyển đổi thuật ngữ từ bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) sang bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD). Sự thay đổi này không đơn thuần là tên gọi, mà nó phản ánh chính xác bản chất bệnh lý liên quan mật thiết đến các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa.

Nội dung bài viết

1. Thuật ngữ MASLD và ý nghĩa thực hành lâm sàng
2. Diễn tiến tự nhiên và nguy cơ xơ hóa
3. Các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn (NITs)
4. Chiến lược quản lý đa mô thức
5. Tầm soát ung thư biểu mô tế bào gan (HCC)
6. Kết luận

1. Thuật ngữ MASLD và ý nghĩa thực hành lâm sàng

Vào năm 2023, các hiệp hội gan mật hàng đầu thế giới bao gồm AASLD và EASL đã thống nhất sử dụng thuật ngữ MASLD (Metabolic Dysfunction-Associated Steatotic Liver Disease). Để được chẩn đoán MASLD, bệnh nhân cần có bằng chứng về nhiễm mỡ gan (qua chẩn đoán hình ảnh hoặc sinh thiết) kèm theo ít nhất một trong năm yếu tố nguy cơ chuyển hóa: thừa cân/béo phì, tăng đường huyết, tăng huyết áp, tăng triglyceride hoặc giảm HDL-cholesterol.

Việc chuẩn hóa tên gọi giúp các nhà lâm sàng tập trung vào việc sàng lọc đa cơ quan. MASLD không chỉ là bệnh lý tại gan; nó là một thành phần của hội chứng chuyển hóa và là yếu tố dự báo độc lập cho các biến cố tim mạch nghiêm trọng.

2. Diễn tiến tự nhiên và nguy cơ xơ hóa

MASLD bao gồm một phổ bệnh lý rộng, từ nhiễm mỡ đơn thuần đến viêm gan nhiễm mỡ (MASH) – tình trạng có tổn thương tế bào gan và viêm. Khoảng 20-25% bệnh nhân MASLD sẽ tiến triển thành MASH. Khi tình trạng viêm kéo dài, quá trình xơ hóa (fibrosis) sẽ diễn ra.

Mức độ xơ hóa gan là yếu tố tiên lượng quan trọng nhất đối với tỷ lệ tử vong liên quan đến gan và tử vong do mọi nguyên nhân. Bệnh nhân có xơ hóa đáng kể (từ giai đoạn F2 trở lên) cần được theo dõi sát sao và can thiệp tích cực để ngăn ngừa tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan (HCC).

3. Các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn (NITs)

Trong kỷ nguyên y học hiện đại, sinh thiết gan không còn là lựa chọn đầu tay do tính chất xâm lấn và nguy cơ biến chứng. Thay vào đó, các công cụ chẩn đoán không xâm lấn (Non-Invasive Tests – NITs) đang trở thành tiêu chuẩn vàng trong tầm soát:

Chỉ số FIB-4: Đây là công cụ sàng lọc sơ cấp đơn giản nhất, dựa trên các thông số: tuổi, chỉ số AST, ALT và số lượng tiểu cầu. FIB-4 giúp bác sĩ loại trừ nhanh chóng những bệnh nhân có nguy cơ xơ hóa thấp.
Siêu âm đàn hồi mô (FibroScan): Phương pháp này cho phép đánh giá độ cứng của gan (LSM) và mức độ nhiễm mỡ (CAP). Đây là công cụ đắc lực trong việc phân giai đoạn xơ hóa một cách chính xác tại phòng khám.
Chỉ số FAST: Kết hợp giữa độ cứng gan, chỉ số CAP và AST để xác định những bệnh nhân có nguy cơ cao bị viêm gan nhiễm mỡ tiến triển cần điều trị đặc hiệu.

4. Chiến lược quản lý đa mô thức

Hiện nay, chưa có một loại thuốc duy nhất nào có thể điều trị triệt để MASLD. Quản lý bệnh nhân cần sự phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ tiêu hóa, nội tiết và dinh dưỡng.

Thay đổi lối sống và kiểm soát cân nặng Đây vẫn là nền tảng của mọi phác đồ điều trị. Mục tiêu là giảm ít nhất 7-10% trọng lượng cơ thể đối với bệnh nhân thừa cân. Giảm cân ở mức độ này đã được chứng minh là làm giảm đáng kể lượng mỡ trong gan và cải thiện tình trạng viêm trên mô bệnh học. Chế độ ăn Địa Trung Hải, hạn chế tối đa đường fructose tinh luyện và các loại thực phẩm chế biến sẵn là những khuyến cáo hàng đầu.

Kiểm soát các bệnh đồng mắc Vì MASLD liên quan chặt chẽ đến kháng insulin, việc tối ưu hóa điều trị đái tháo đường type 2 là bắt buộc. Các nhóm thuốc như chất đồng vận thụ thể GLP-1 hoặc thuốc ức chế SGLT2 không chỉ giúp kiểm soát đường huyết mà còn cho thấy tiềm năng trong việc giảm mỡ gan và bảo vệ tim mạch, thận.

Vai trò của vitamin E và Pioglitazone Đối với những bệnh nhân không bị đái tháo đường nhưng có viêm gan nhiễm mỡ (MASH) xác định trên sinh thiết, Vitamin E liều cao (800 IU/ngày) có thể được cân nhắc. Pioglitazone cũng cho thấy hiệu quả trên những bệnh nhân có hoặc không có đái tháo đường kèm MASH, nhưng cần lưu ý các tác dụng phụ như tăng cân hoặc nguy cơ loãng xương.

5. Tầm soát ung thư biểu mô tế bào gan (HCC)

Một đặc điểm đáng lo ngại của MASLD là ung thư gan có thể xuất hiện ngay cả khi bệnh nhân chưa tiến triển đến giai đoạn xơ gan. Do đó, việc siêu âm bụng định kỳ mỗi 6 tháng kết hợp xét nghiệm AFP được khuyến cáo cho tất cả bệnh nhân MASLD đã có xơ hóa tiến triển (F3) hoặc xơ gan (F4).

Sàng lọc định kỳ không chỉ giúp phát hiện sớm các tổn thương ác tính mà còn giúp đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp lối sống qua thời gian. Việc phát hiện HCC ở giai đoạn sớm giúp bệnh nhân có cơ hội tiếp cận với các liệu pháp điều trị triệt căn như phẫu thuật cắt gan hoặc ghép gan.

6. Kết luận

MASLD là một thách thức y tế công cộng lớn trong thế kỷ 21, đòi hỏi sự tiếp cận toàn diện và thận trọng. Sự dịch chuyển từ mô hình điều trị triệu chứng sang quản lý nguy cơ chuyển hóa và tim mạch là hướng đi đúng đắn để giảm thiểu gánh nặng bệnh tật. Các bác sĩ lâm sàng cần cập nhật liên tục các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn để tối ưu hóa quy trình sàng lọc và điều trị cho bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

Multisociety Delphi consensus on steatotic liver disease nomenclature: Hepatology
EASL–EASD–EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD): Journal of Hepatology
AASLD Practice Guidance on the clinical assessment and management of MASLD: AASLD
Global epidemiology of NAFLD and MASLD: a systematic review and meta-analysis: The Lancet Gastroenterology & Hepatology